Upamiętnienie Michała Kruka i Marii Grzegorzewskiej za pomoc niesioną Żydom

PRZEMYŚL. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej dr Karol Nawrocki zaprasza na uroczystość odsłonięcia tablicy upamiętniającej Michała Kruka zamordowanego przez okupantów niemieckich za pomoc Żydom, która odbędzie się 15 października 2021 r. o godz. 12.00 w Przemyślu przy ul. Kopernika 14.

Jak poinformowała „GP” Katarzyna Gajda-Bator z IPN – Oddział w Rzeszowie, 15 października mija 80. rocznica, kiedy niemiecki generalny gubernator Hans Frank wydał rozporządzenie o karze śmierci dla Żydów opuszczających wyznaczone im dzielnice mieszkalne oraz dla osób, które świadomie udzielają im pomocy. Kara ta była stosowana głównie wobec Polaków pod okupacją niemiecką. Ocenia się, że życie za pomoc Żydom straciło około 900 osób, a mimo to wiele osób pochylało się nad potrzebującymi Żydami, udzielając im pomocy. 6 września 1943 r. Michał Kruk został zastrzelony i publicznie powieszony w Przemyślu za pomoc udzieloną Żydom. Prawdopodobnie była to jedna z pierwszych indywidualnych, publicznych egzekucji na osobie, która udzielała pomocy Żydom w czasie okupacji niemieckiej.

Przed uroczystością o godzinie 11.15 nastąpi złożenie kwiatów przez prezesa IPN dotora Karola Nawrockiego na grobie abp. Ignacego Tokarczuka w krypcie pod Bazyliką Archikatedralną
w Przemyślu
– poinformowała „GP” Katarzyna Gajda-Bator . –Uroczystość odsłonięcia tablicy poświęconej Michałowi Krukowi rozpocznie się o godzinie 12:00 przy budynku Szkolnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego numer 1. Zostanie odsłonięty także mural upamiętniający Marię Grzegorzewską, patrona Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego numer 1 w Przemyślu.

Bezpośrednio po uroczystości ok. godz. 13:30 rozpocznie się briefing prasowy prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr. Karola Nawrockiego, który odbędzie się w budynku SOSW nr 1.

Michał Kruk (ok. 1880 r. – 6 września 1943 r.) w czasie okupacji niemieckiej Michał Kruk był emerytowanym kolejarzem i mieszkał w domu przy ulicy Kopernika 36 w Przemyślu. Ulica ta graniczyła z gettem, które w wyniku chorób, licznych egzekucji i wywózek ludności żydowskiej do obozów zagłady systematycznie się zmniejszało. Michał Kruk pośredniczył  w kontaktach Żydów z getta z Polakami. Zorganizował ucieczkę dużej grupy Żydów do rodziny Banasiewiczów, mieszkającej w Orzechowcach, kilka kilometrów od Przemyśla. Udzielał też pomocy Aleksandrowi Hirschbergowi, członkowi Żydowskiego Związku Robotniczego „Bund”. 4 września 1943 r. do mieszkania Kruka przybyli Niemcy pod komendą SS-Hauptsturmführera Josefa Schwambergera. Przeprowadzili rewizję w mieszkaniu Kruka i w mieszkaniu jego bratanka Teodora Caisa w poszukiwaniu pożydowskich rzeczy. Następnie aresztowali Michała Kruka. Dwa dni później Kruk i Hirschberg zostali rozstrzelani na ulicy Kopernika. Ich zwłoki publicznie powieszono, aby zastraszyć mieszkańców Przemyśla. Miejsce pochówku Michała Kruka pozostaje nieznane.

Maria Grzegorzewska (1888-1967) wybitna polska psycholog i pedagog, profesor tych dwóch dziedzin, podczas wojny członkini konspiracji, w ramach której kolportowała broń, a także prowadziła studia nauczycielskie. Prof. Grzegorzewska udzielała pomocy prześladowanym Żydom. Była wybitnym uczonym i działaczem, utalentowanym nauczycielem, a zarazem wyjątkowym człowiekiem, niezłomnym w swych przekonaniach, pełnym życzliwości dla ludzi, niosącym pomoc tym, którzy jej najbardziej potrzebowali, co wykazała w roku 1939, w czasie okupacji, kiedy wielu Żydom uratowała życie i w czasie powstania warszawskiego, kiedy podjęła służbę sanitariuszki. Wątek akcji pomocowych na rzecz Żydów podczas II wojny światowej w wydaniu Marii Grzegorzewskiej opisany został w artykule
z 1954 r. pt. „Izrael Bleter”. Ten zaś pojawił się w formie przedruku rok później w książce pt. „Pinkas Warsze”. Wątek ten pojawił się także w 1967 r. w wydanym w Buenos Aires piśmie „La Pologne” nr 4 pod zmienionym tytułem „Ceux qui ont poste secours”.  

Uhonorowanie tych osób, którzy poświęcili swe życie ratowaniu innych jest naszym obowiązkiem i wyrazem wdzięczności za ich trud i postawę „A jeśli człowiek ratuje jedno życie, to jest tak, jak gdyby uratował cały świat”.

Organizatorami uroczystości są: Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie i Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 1 im. Marii Grzegorzewskiej w Przemyślu.

Opracowano na podstawie źródeł Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów w Markowej.

Fot. IPN – Oddział Rzeszów

Leave a Reply

Your email address will not be published.